Eenzaamheid is een herinnering hebben en er met niemand over kunnen praten

Een festivalweide vol mensen. Duizenden gsm-lichtjes die de lucht in gaan bij het eerste refrein. Je bent compleet omringd. En toch, ergens tussen al die mensen, voel je je alleen.

De paradox van moderne nabijheid

We waren nog nooit zo goed bereikbaar. En zo dicht bij elkaar. In de trein, in vergaderzalen, in flatgebouwen waar de muren dunner zijn dan ooit. En toch. Vraag aan wie naast je zit hoe het écht met hem gaat, en je krijgt stilte, of een half antwoord, of een blik die vraagt waarom je dat eigenlijk vraagt.

In plaats van de verbondenheid waar deze nabijheid voor zou kunnen zorgen, voelen we ons massaal afgesneden. Van elkaar, van de natuur, van onszelf. Het zorgt voor een stressrespons die tsunami-gewijs onze hele wereld overspoelt. Je hoeft de krant maar open te slaan.

Op gezondheidsvlak liegen de cijfers er niet om: in België steeg het aantal langdurige burn-outs en depressies in vier jaar tijd met 40%. Onze samenleving is verschoven van acute, korte stress naar een omgeving waarin chronische stress permanent aanwezig is. Naar cortisol dus.

En chronisch cortisol impacteert niet alleen ons mentale welzijn. Het houdt het lichaam in een staat van laaggradige ontsteking, put het immuunsysteem uit, en ligt mee aan de basis van de belangrijkste doodsoorzaak wereldwijd: hart- en vaataandoeningen.

De oermens: cortisol als overlevingsmotor

Cortisol was ooit precies waarvoor het bedoeld was: een wilde kat, een vijandige stam, tien minuten van leven of dood, en daarna bekomen. Het lichaam wist wanneer het volledig op scherp moest staan en wanneer het weer opgelucht kon uitblazen.

Het had ook een keerzijde. Wie je voedsel of je partner op het oog had, was een vijand. Onder de impuls van cortisol was je brein met geen mogelijkheid in staat om dat anders te zien. En dat is nu, duizenden jaren later, niet anders.

Het kantelmoment: hoe oxytocine de samenleving vormde

Iets veranderde toen mensen in grotere groepen gingen samenleven. Wie zich sneller kon herstellen van stress, wie beter kon samenwerken, had een voordeel. Biochemisch weten we nu dat dit mogelijk werd door twee hormonen: oxytocine, het verbindingshormoon, en vasopressine.

Dopamine, beloningshormoon dat ooit alleen geproduceerd werd wanneer voedsel werd gevonden, werd vanaf nu ook aangemaakt door samen rond het vuur verhalen te delen en samen dingen te realiseren.

Wat er eerst was, de kip of het ei, zullen we nooit weten. Veranderden onze hormonen en maakten die samenleven mogelijk? Of veranderde de samenleving en vormde die onze biochemie? Wat we wel weten is dat bij dieren waar dit is onderzocht, neurobiologie en gedrag hand in hand gaan.

De herinnering aan kampvuren en iemand die een gitaar bovenhaalt blijft hangen in ons DNA. Maar ook die ene keer dat een auto een lekke band had en de buren spontaan kwamen helpen. Vrienden die vol trots hun zelfgekweekte groenten meebrengen bij hun bezoek.

Individuele biochemie vormt onze maatschappij en dus onze welvaart. De maatschappij bepaalt mee onze biochemie en dus onze gezondheid.

De omkering: een collectief van 8 miljard mensen

De wilde kat uit de oertijd is niet meer, tenzij je de zoo bezoekt. Maar dezelfde reflex die ooit de vijand herkende die op je voedsel of partner uit was, herkent nu moeiteloos een vreemde mening online als bedreiging.

De gsm biept. Ergens in het achterhoofd weet je dat de inbox om aandacht vraagt. Je post iets op sociale media en voelt je genegeerd, of erger, neergehaald. Zelfs in relaties leven velen van ons op hun hoede. De waarschuwingen over wat mis kan gaan beloven niet veel goeds.

Chronisch verhoogd cortisol laat minder ruimte voor de veiligheidssignalen die oxytocine nodig heeft om te kunnen werken. Een lichaam in permanente staat van paraatheid vindt zelden de rust om zich te verbinden en veilig te voelen. Minder oxytocine, minder verbinding, meer eenzaamheid, dus meer stress. En nog meer cortisol.

Je kan het leven uitleven in concepten en boeken. Tot het leven je een dreun verkoopt en je verplicht wordt de diepte in te gaan.

Wat ooit een samenleving mogelijk maakte, de verandering van onze biochemie, lijkt er nu voor te gaan zorgen dat samenleven onmogelijk wordt.

Terug naar wat werkt: de macro-impact van micro-veiligheid

Dit gaat niet over terugkeren naar het kampvuur. Evenmin over onszelf onder een glazen stolp plaatsen. De magie zit in de micro-momenten die we kwijtraakten in de haast.

We vragen soms hoe het met de ander gaat. Willen we dat echt weten? Of is het een gespreksopening om zelf om aandacht te vragen? Gaan we er echt even voor zitten?

Kunnen we in de ogen blijven kijken terwijl de ander boos op ons is, en dat gewoon verdragen? Weten dat mensen soms handelen uit teleurstelling, verdriet, machteloosheid…?

Kan de lus een derde keer draaien?

Van individuele biochemie naar samenleving. Van samenleving terug naar de biochemie van acht miljard individuen.

Het verbindingshormoon oxytocine werd en wordt geactiveerd door aanraking. Door veilig samen zijn. Niet door de wereld als je dorp te zien.

En dus blijft deze vraag overeind: kan de biochemische lus zich een derde keer ombuigen?

Kan de transitie in deze maatschappij worden ingezet, niet met één impact op 8 miljard mensen, maar met acht miljard keer een kleine impact?

Kunnen we de woede achter de hopeloosheid van de ander verdragen? Kunnen we ruimte geven aan de tranen achter de glimlach die we zien?

Kunnen we met één blik vertellen 'ik zie je'? Vragen hoe het écht met iemand gaat...

En oprecht benieuwd zijn naar het antwoord?